هپاتیت B

مترجم: اعظم شفائی (کارشناس ارشد بیوشیمی بالینی)

 

نکات کلیدی:

  • هپاتیت B یک عفونت ویروسی است که کبد را مورد حمله قرار داده و می تواند باعث ایجاد بیماری حاد یا مزمن شود.
  • روش انتقال بیماری، تماس با خون یا دیگر مایعات بدن فرد مبتلا می باشد.
  • حدود 257 میلیون فرد با عفونت هپاتیت B زندگی می کنند (افراد با آنتی ژن سطحی هپاتیت B [1]مثبت)
  • در سال 2015، هپاتیت B باعث مرگ 887 هزار فرد شد که اغلب این افراد به خاطر عوارض ناشی از بیماری (شامل سیروز و کارسینومای هپاتوسلولار) فوت کردند.
  • هپاتیت B یک خطر شغلی مهم برای افراد شاغل در بخش بهداشت و درمان است.
  • در حال حاضر هپاتیت B به وسیله واکسنی ایمن و موثر، قابل پیشگیری است.

 

هپاتیت B که یک مشکل جهانی است، یک عفونت تهدید کننده بالقوه برای کبد بوده و به وسیله ویروس هپاتیت B (HBV) ایجاد می شود. این عفونت می تواند مزمن شده و افراد را در خطر مرگ ناشی از سیروز و یا سرطان کبد قرار دهد. از سال 1982 برای هپاتیت B واکسن وجود دارد. این واکسن در 95 درصد موارد، در پیشگیری از عفونت و پیشرفت بیماری مزمن و سرطان کبد موثر است.

توزیع جغرافیایی

شیوع هپاتیت B در مناطق 6 گانه سازمان بهداشت جهانی (WHO) به ترتیب زیر است:

6.2    %      WHO Western Pacific Region
6.1      %      WHO African Region
3.3     %      WHO Eastern Mediterranean Region
2             % WHO South-East Asia Region
1. 6   %    WHO European Region
0.7  %    WHO Region of the Americas

 

 

انتقال

ویروس هپاتیتB  در خارج از بدن برای حداقل 7 روز زنده می ماند. در طول این مدت، اگر ویروس وارد بدن فرد غیرایمن شود، می تواند فرد را آلوده کند.

دوره نهفتگی یا کمون بیماری به طور متوسط حدود 75 روز است اما می تواند بین 30 تا 180 روز متغیر باشد. ممکن است که ویروس بین 30 تا 60 روز بعد از آلودگی فرد، در بدن او تشخیص داده شده و در بدن باقی بماند و تا مرحله هپاتیت B مزمن پیشرفت کند.

هپاتیت B در مناطق شدیدا اندمیک، اغلب از طریق مادر به فرزند (انتقال قبل از تولد) یا از طریق انتقال افقی (تماس با خون آلوده)، به ویژه انتقال از یک کودک مبتلا به کودک سالم، در طول 5 سال اول زندگی منتقل می شود. عفونت مزمن در نوزادانی که آلودگی را از مادر خود دریافت کرده اند و همچنین در کودکانی که قبل از 5 سالگی آلوده شده اند، بسیار شایع است.

هپاتیت B از طریق مواجهه پوست یا مخاط بدن با خون یا مایعات آلوده بدن فرد مبتلا، همچنین از طریق بزاق، خون قاعدگی، مایع واژن و اسپرم منتقل می شود.

انتقال جنسی به خصوص در مردان همجنسگرا و افراد با شرکای جنسی متعدد امکان پذیر است. آلودگی با ویروس در بزرگسالی، در کمتر از 5 درصد از موارد به هپاتیت مزمن منجر می شود.

انتقال ویروس از طریق سرنگ آلوده در محیطهای درمانی و در بین معتادان تزریقی امکان پذیر است. امکان انتقال بیماری در طی عمل جراحی، دندانپزشکی، تاتو یا از طریق استفاده از تیغ یا وسایل مشابه که با خون فرد مبتلا آلوده شده است، وجود دارد.

علایم

اغلب افراد مبتلا، در طی فاز حاد بیماری هیچ علامتی نشان نمی دهند، اما برخی از مبتلایان علایمی همچون: زردی چشم و پوست، ادرار تیره، خستگی مفرط، حالت تهوع و استفراغ و درد در ناحیه شکم را تجربه می کنند که تا چند هفته ادامه می یابد. تعداد کمی از افراد مبتلا به هپاتیت حاد، ممکن است دچار نارسایی کبد شوند و این امر به مرگ آنها منجر شود. در برخی افراد، هپاتیت B می تواند عفونت مزمن کبدی ایجاد کند که بعدها به سیروز کبد یا سرطان کبد منتهی شود.

چه کسانی در خطر بیماری مزمن هپاتیت B قرار دارند؟

احتمال مزمن شدن هپاتیت B ، بستگی به سن ابتلا فرد دارد. کودکانی که زیر سن 6 سال با ویروس آلوده می شوند، بیشترین احتمال بروز عفونت مزمن را دارند.

  • 90-80 درصد کودکانی که در سال اول زندگی خود به ویروس آلوده می شوند، دچار عفونت مزمن می شوند.
  • 50-30 درصد کودکانی که قبل از 6 سالگی به ویروس آلوده می شوند، دچار عفونت مزمن می شوند.
  • کمتر از 5 درصد از افراد بالغ به نظر سالم، که در بزرگسالی به ویروس آلوده شده اند دچار عفونت مزمن می شوند
  • 30-20 درصد از افراد بالغ که دچار عفونت مزمن هپاتیت B بوده اند دچار سیروز یا سرطان کبد می شوند.

 

عفونت همزمان هپاتیت B و HIV

حدود 1 درصد از افراد مبتلا به HBV (2.7 میلیون نفر)، به ویروس HIV نیز آلوده هستند. همچنین شیوع کلی عفونت هپاتیت B در بین افراد آلوده به ویروس HIV، حدود 7.4 درصد است. از سال 2015، سازمان بهداشت جهانی توصیه کرده است که برای هر فرد HIV مثبت، صرفنظر از مرحله بیماری، درمان انجام شود. داروی Tenofovir که برای HIV توصیه می شود همچنین در مقابل HBV نیز فعال است.

 

تشخیص

با معاینات بالینی، امکان تشخیص افتراقی هپاتیت B از دیگر انواع هپاتیت ویروسی وجود ندارد، بنابراین جهت تشخیص بیماری، تایید آزمایشگاهی ضروری است. برای تشخیص و پیگیری درمان افراد مبتلا به هپاتیت B، تعدادی تست آزمایشگاهی وجود دارد. از این تستها می توان برای تشخیص عفونت حاد از مزمن استفاده کرد.

تشخیص آزمایشگاهی هپاتیت B، بر شناسایی آنتی ژن سطحی هپاتیت B (HBsAg) متمرکز است. سازمان بهداشت جهانی توصیه می کند که خون تمامی افراد اهداکننده، قبل از تزریق، از نظر هپاتیت B مورد آزمایش قرار گیرد تا از سلامت آن اطمینان حاصل شده و از انتقال تصادفی بیماری به افراد دریافت کننده محصولات خونی جلوگیری شود.

  • عفونت حاد با HBsAg مثبت و حضور ایمونوگلوبولین M آنتی بادی، برای آنتی ژن مرکزی ویروس (HBcAg) در خون فرد مبتلا مشخص می شود. در فاز ابتدایی بیماری، افراد HBeAg مثبت دارند. HBeAg اغلب نشان دهنده تکثیر بالای ویروس است. حضور HBeAg نشان می دهد که خون و مایعات بدن فرد مبتلا، بسیار عفونی و واگیردار است.
  • عفونت مزمن با ادامه حضور HBsAg برای حداقل 6 ماه (با یا بدون HBeAg مثبت) مشخص می شود. ادامه حضور HBsAg علامت خطر اصلی، برای مزمن شدن بیماری کبدی و سرطان کبد (هپاتوسلولار کارسینوما) در آینده است.

 

درمان

برای هپاتیت B حاد، هیچ درمان ویژه ای وجود ندارد، بنابراین درمان بر تامین آرامش و آسودگی و تعادل غذایی بیمار همچنین جایگزینی مایعات از دست رفته از طریق اسهال و استفراغ، متمرکز است.

هپاتیت B مزمن، به وسیله داروهای خوراکی ضد ویروس قابل درمان است. درمان بیماری، پیشرفت سیروز کبدی را به تاخیر انداخته، احتمال سرطان کبد را کاهش داده و طول عمر بیمار را بهبود می بخشد.

سازمان بهداشت جهانی استفاده از داروی خوراکیtenofovir  و entecavir که قویترین داروهای سرکوب کننده هپاتیت B هستند را توصیه می کند. این داروها نسبت به داروهای دیگر مقاومت دارویی کمتری ایجاد می کند، مصرف آنها راحت است (یک قرص در روز)، اثرات جانبی کمتری ایجاد کرده و در نتیجه به پیگیری درمان کمتری نیاز دارند. قیمت و دسترسی به داروهای Entecavir و tenofovi در کشورهای مختلف متفاوت است.

درمان در اکثر افراد، هپاتیت B را درمان نمی کند بلکه تکثیر ویروس را سرکوب می کند. بنابراین اکثر افراد باید درمان را در طول عمر خود ادامه دهند.

دسترسی به تشخیص و درمان هپاتیت B هنوز در بسیاری از محیطها، دچار محدودیت است. در سال 2015، از 257 میلیون فرد مبتلا به هپاتیت B، 9درصد (22میلیون) از بیماری خود اطلاع داشتند. از افراد شناسایی شده، تنها 8 درصد (1.7 میلیون) تحت درمان بودند. بسیاری از افراد وقتی تشخیص داده می شوند که علایم بیماری کبدی در آنها پیشرفت کرده است.

در بین عوارض طولانی مدت عفونت HBV، سیروز و هپاتوسلولار کارسینوما، بار اصلی بیماری را ایجاد می کنند. سرطان کبد به سرعت پیشرفت می کند و چون گزینه های درمانی محدود است، برآیند کار در اغلب موارد ضعیف است. در مناطق کم درآمد، اغلب افراد مبتلا به سرطان کبد چند ماه بعد از تشخیص فوت می کنند. در مناطق پردرآمد ، عمل جراحی و شیمی درمانی عمر بیمار را تا چند سال افزایش می دهد. در مناطق پر درآمد، گاهی پیوند کبد برای افراد مبتلا به سیروز انجام می شود اما موفقیت آن متغییر است.

 

پیشگیری

واکسن هپاتیت B، مهمترین عامل پیشگیری کننده از هپاتیت B است. سازمان بهداشت جهانی توصیه می کند که همه نوزادان در بدو تولد و ترجیحا در 24 ساعت اول بعد از تولد، واکسن هپاتیت B دریافت کنند. شیوع کم هپاتیت B مزمن در کودکان زیر 5 سال در حال حاضر، نتیجه استفاده جهانی از واکسن هپاتیت B است. در سال 2015 شیوع جهانی هپاتیتB  در این گروه سنی حدود 1.3 درصد بود در حالیکه شیوع در دوران قبل از تزریق واکسن حدود 4.7 درصد بوده است. تزریق در بدو تولد، 2 یا 3 دوز دیگر باید تجدید شود.

تزریق کامل دوزهای واکسن، سطح آنتی بادی ایمن را در 95 درصد از نوزادان، کودکان و بالغین القا می کند. ایمنی اغلب سالها باقی می ماند.

تمام افراد زیر 18 سال که واکسن نزده اند و و همچنین افراد High-risk که در کشورهایی زندگی می کنند که هپاتیت B شیوع بالایی دارد باید واکسن دریافت کنند. این افراد شامل:

  • افرادی که دائما به خون و فراورده های خونی نیاز دارند، افراد دیالیزی، افرادی که پیوند اعضا دریافت می کنند.
  • زندانیان
  • معتادان
  • ارتباط خانگی و جنسی با افراد مبتلا به HBV مزمن
  • افرادی که شرکای جنسی متعدد دارند
  • پرسنل بخش بهداشت و درمان که با خون و فراورده های خونی در ارتباط هستند.
  • مسافرینی که به مناطق با شیوع بالای هپاتیت سفر می کنند و واکسن هپاتیت را به طور کامل نزده اند.

سابقه تاثیر و ایمنی واکسن هپاتیت B بسیار عالی بوده است. از سال 1982، میلیونها دوز واکسن در کل جهان تزریق شده است. در بسیاری از کشورها که شیوع هپاتیت B مزمن در کودکان حدود 15-8 درصد بوده است، واکسیناسیون باعث شده است که شیوع هپاتیت B مزمن در کودکان واکسن زده، به کمتر از یک درصد برسد.

در سال 2015، تزریق جهانی سومین دوز واکسن هپاتیت B، 84 درصد و تزریق واکسن هپاتیت B در بدو تولد 39 درصد بوده است. همچنین اجرای استراتژیهای ایمنی خون، شامل غربالگری کیفیت خون تمامی افراد اهداکننده خون و محصولات خونی قبل از تزیق خون، می تواند از انتقال عفونت هپاتیت B جلوگیری کند.

در سال 2013، در کل جهان، 97 درصد از خون افراد اهدا کننده، غربالگری و از نظر کیفیت چک شد اما هنوز به کار بیشتری نیاز است. تزریق ایمن و حذف تزریق غیرضروری و غیر ایمن، می تواند استراتژی موثر برای جلوگیری از انتقال هپاتیت B باشد. تزریق غیر ایمن در جهان از 39 درصد در سال 2000 به 5 درصد در سال 2010 کاهش یافته است. همچنین رابطه جنسی ایمن، شامل کاهش تعداد شرکای جنسی و استفاده از کاندوم می تواند در مقابل هپاتیت B محافظت ایجاد کند.

 

واکنش سازمان بهداشت جهانی

در مارس 2015، سازمان بهداشت جهانی (WHO)، اولین راهنما[2] برای پیشگیری و درمان افراد مبتلا به هپاتیت B مزمن را عرضه کرد. این توصیه ها شامل:

  • ترویج استفاده از تستهای تشخیصی غیر تهاجمی و ساده برای ارزیابی مرحله پیشرفت بیماری کبدی و واجد شرایط بودن فرد برای درمان
  • اولویت درمان برای افرادی که بیماری کبد پیشرفته دارند و احتمال مرگ و میر آنها بیشتر است.
  • استفاده ترجیحی از داروهایی که مقاومت دارویی کمتری ایجاد می کنند

این راهنمای تدوین شده، توصیه می کند که افراد مبتلا به سیروز برای همیشه تحت درمان باشند. این افراد به منظور تشخیص پیشرفت بیماری، مسمومیت دارویی و تشخیص زودهنگام سرطان کبد باید به طور منظم تحت پیگیری قرار گیرند.

در ماه می سال 2016، مجمع جهانی بهداشت[3] اولین استراتژی جهانی سلامت بر هپاتیت ویروسی 2020- 2016[4] را اتخاذ کرد. این استراتژی حذف هپاتیت ویروسی به عنوان یک مشکل سلامت عمومی را متصور است و این امر مستلزم تلاش جهانی برای کاهش آلودگی جدید با ویروس هپاتیت B تا 90 درصد، و کاهش مرگ و میر ناشی از هپاتیت ویروسی تا 65 درصد تا سال 2030 است. فعالیتهایی که کشورها و سازمان بهداشت جهانی باید انجام دهند تا به اهداف طراحی شده برسند در این استراتژی طرح ریزی شده است. برای حمایت کشورها در حرکت به سوی دستیابی به اهداف جهانی هپاتیت تا سال 2030، سازمان بهداشت جهانی در زمینه های زیر مشغول فعالیت است:

  • افزایش آگاهی عمومی، ترویج مشارکت و بسیج منابع
  • طرح ریزی سیاستهای بر مبنای مستندات و اطلاعات برای اقدامات
  • جلوگیری از انتقال
  • افزایش خدمات غربالگری، مراقبت و درمان

سازمان بهداشت جهانی به منظور افزایش آگاهی و درک هپاتیت ویروسی، 28 ژولای را روز جهانی هپاتیت نامگذاری کرد.

 

منبع

وب سایت سازمان بهداشت جهانی (https://www.who.int)، منتشر شده در تاریخ 18 ژولای 2018.

.

[1] Hepatitis B surface antigen: HBsAg

[2] “Guidelines for the prevention, care and treatment of persons living with chronic hepatitis B infection”

[3] (World Health Assembly (WHA

[4] “Global Health Sector Strategy on Viral Hepatitis, 2016-2020”

ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید: